Ana içeriğe atla

Rusiyanın İslam “sevgisi” barədə

Moskvada tarixi Mərkəzi Məscidin açılışı və ardınca Rusiya Prezidenti Vladimir Putunun İslam dini barədə övgü dolu nitqi, bütün dünya mediasında müzakirə predmetinə çevrilməkdədir. Avropanın öz qapılarını Yaxın Şərqdən gələn köçkünlərin üzünə bağladığı və ya buna hər cür üsullardan istifadə etməklə cəhd göstərməsinin fonunda rus prezidentinin bu çıxışı başqa cür qarşılanmaya bilməzdi də. Bu çıxış istər daxili (Rusiya müsəlmanları) istərsə də xarici auditoriya (Yaxın Şərq və Qərb) üçün hesablanmış uğurlu nitq idi. Həm bu, həm də “rusların Suriya macəraları”, soyuq şimal ölkəsinin öz maraqlarını isti şərqdə kimsəyə güzəştə getmək niyyətində olmadığını ortaya qoymuş oldu. Bəlkə də bütün bu olanlar, 1991-ci il Sovet İmperiyasının çöküşündən sonra Rusiyanın Yaxın Şərq və İslam sivilizasiyasına yönəlik açıq şəkildə ilk demarşı idi. 

Təbii ki, post-Sovet məkanında mövqelərini – həm Ukrayna, həm də Cənubi Qafqazda - gücləndirmək üçün var-qüvvəsi ilə Qərbin ona elan etmiş olduğu iqtisadi müharibəyə dirəniş göstərən Rusiyanın, belə bir çətin zamanında Yaxın Şərqi düşünməsi əslində bir çoxlarına qəribə gələ bilər. Amma baş verənləri vahid bir tablo olaraq nəzərdən keçirtdikdə görürük ki, Yaxın Şərqdə müəyyən qədər əllərini gücləndirməklə Moskva, Qərbə əlavə təzyiq imkanları, eləcə də özü üçün müəyyən iqtisadi və hərbi dividendlər əldə etmiş olur. Bu isə indi şimal qonşumuzun ən çox ehtiyac duyduğu məqamlardır. 

Rusiyanın Yaxın Şərq siyasətində prinsipuial olaraq nəzərə aldığı faktorlar isə Susiya, İran və Türkiyə amilləridir. 

Rusiyanın Türkiyə siyasəti həm iqtisadi, həm də siyasi maraqlar üzərində qurulan mürəkkəb toru xatırladır. Onların biri-birindən xoşu gəlmir, lakin bəlli prinsipial məqamlarda manevr etmək üçün biri-birilərindən kənarda da dura bilmirlər. Diqqət edək: Putinin qondarma soyqırım səfərindən sonra araları kifayət qədər soyumuş hər iki dövlətin başçısı məscid açılışında yenə bir araya gəlir. Və bütün bunlar Susiya danışıqların getdiyi bir zamana təsadüf edir. Zamanlama diqqət çəkicidir... 

Türkiyəyə Rusiya, hazırki dönəmdə qaz qiymətlərini aşağı salmaq və eləcə də ticari dövriyyəni artırmaq üçün lazımdır. Rusiya eyni zamanda Qərblə manevr etmək üçün Ankaranın zamanla istifadə etməyə çalişdiğı prinsipial alternativdir. Ankaranın indi buna ehtiyacı var. Qərb AKP hökümətinə bir o qədər loyal deyil. Separatçılara endirilən zərbələr də, müttəfiqləri bir o qədər razı salmır, onlar əsas hədəf olaraq İŞİD-i göstərmişdilər. Qərb seyid Əhməd (oxu: Türkiyə) əli ilə ilanı (oxu: İŞİD) tutmaq istəyirdi, amma hər şey istədikləri kimi getmədi. Və daxili istiqrarsızlıq, Qərbin müəyyən narazılıqları, eləcə də iqtisadi geriləmələr (lirə dollar məzənnəsi əslində az şey deyil) Moskvanı yenəı yada saldı...

Rusiyaya isə Türkiyə bir bazar olaraq maraqlıdır və eləcə də bu ölkə vasitəsi ilə həm Şərqə, həm də Qərbə açılmaq mümkündür. Türkiyə Rusiya üçün isti dənizlərə bir qapıdır, bu bəlkə də ən önəmli faktorlardan biridir. Məhz bu səbəb Türkiyəni Rusiya üçün prinsipial dərəcədə əhəmiyyətli edir. Və Moskva az qala hər şey etməyə hazırdır ki, Ankaranı, Avrasiya İttifaqına doğru bir neçə addım olsa belə yaxınlaşdırsın. Moskva eyni zamanda Türkiyəni Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının da ən vacib tərəfdaşı olaraq görmək arzusundadır. Rusiyanın Türkiyədən almağa niyyətli olduğu daha bir strateji məqam – “Türk axınıdır”. Bəli, Putinin böyük şövqlə “Cənub axını”nın adını dəyişərək türk həmkarına xoş gəlsin deyə belə adlandırdığı bu layihə, əslində Moskvanın düşünülmüş və gələcəyə planlaşdırılan son dərəcə önəmli bir layihəsidir. Lakin Qərblə münasibətlər bu planın reallaşmasına əngəl oldu. “Türk axını" ideya kimi ortaya atılmışdı, amma bunun reallaşması həm daxili, həm də xarici faktorlara görə gündəmdən düşdü. İqtisadi layihədən daha çox siyasi layihə olan “Türk axını” ilə Rusiya Ukraynanı kənarda qoymağı və təbii qaz ehtiyatlarını Türkiyə vasitəsilə Avropaya daşımağı nəzərdə tutmuşdu. Rusiyanın qarşısına qoyduğu əsas hədəf bu idi. Bu isə nə Qərbi, nə Rusiya ilə Ukrayna məsələsi ilə bağlı çox ciddi fikir ayrılığına malik ABŞ-ı razı sala bilməzdi. Məhz bu faktorlar layihənin gerçəkləşməsini şübhə altına salırdı. Türkiyə özü də bu layihəyə laqeyd yanaşırdı: “Türkiyə üçün daha vacib olan TAP və TANAP layihələrinin işə düşməsi idi. Bu layihələr Türkiyənin dövlət və milli maraqlarına daha çox cavab verirdi, nəinki “Türk axını” layihəsi. Digər tərəfdən layihənin reallaşmasına Ukrayna faktoru da mane olurdu. Rəsmi Ankara Krım məsələsi ilə bağlı nə qədər səssiz görünməyə çalışsa da, milli maraqları onu konkret mövqe ortaya qoymağa məcbur edirdi. Müəyyən fikir ayrılıqlarına baxmayaraq Türkiyə Qərbin müttəfiqi və NATO dövlətidir. Bu isə önəmli reallıqdır. 

Ortada maraqları toqquşduran geosiyasi nöqtələr də var ki, bunlar da son dərəcə önəmlidir. Suriya bunun ən vacib, kilid adıdır.

Suriya probleminin ilk günündən başlayaraq İran və Rusiya Əsəd rejimini hər vasitə ilə müdafiə etməkdə, Ankara isə müxaliflərə simpatiya sərgiləməkdə idi. Yeri gəlmişkən, bu məqam təkcə Rusiya-Türkiyə deyil, Türkiyə-İran münasibətlərində də “qordi düyünü”nə çevrilmişdi. Hətta Qərb, İŞİD faktorunun ciddi şəkildə qabarmasından sonra Əsədə münasibətdə yumuşalma sərgiləsə də, Türkiyə başlıca problem qaynağı olaraq rejimi görməkdə davam edirdi. “Rusların Susiya macəraları” isə ümumiyyətlə, maraqlı mənzərə ortaya qoymuş oldu. 

Suriya niyə ruslar üçün vacibdir? Bu suala konkret bəndələrlə cavab verməyə çalışaq:

1. Geosiyasi səbəb: Suriya - ərəb baharından sonra Rusiyanın Yaxın Şərqdə öz varlığını göstərə biləcək son qalasıdır. Sovet İmperiyasının varisi olaraq bu, Moskva üçün son dərəcə önəmlidir. Suriyanın Tarsus limanı Rusiya üçün prinsipialdır. Bu liman Aralıq dənizinə çıxış imkanı deməkdir. Qərbin Suriyanı nəzarətə götürməsi isə, rus əsgərinin Yaxın Şərqdə son qalası olan Tarsus limanından çıxarılması deməkdir ki, bu Moskvanın Yaxın Şərqdən tamamən sıxışdırılaraq çıxardılmasına bərabərdir. 

2. İqtisadi səbəb: Suriya potensial qaz ixracatşısıdır və Qərbin orada mövqelərinin güclənməsi, İranın Vyana razılaşmasından sonra bazara girməsi ilə çətin olan vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirə bilər. 

Bu səbələrdən, eləcə də Suriyanın geosiyasi mövqeyi (Türkiyə və İsraillə sərhədlər az şet deyil) bu Yaxın Şərq ölkəsini Rusiya üçün vazkeçilməz edir.

Rusiyanın İslam “sevgisi”ndə daha bir önəmli faktor isə İrandır. Şimal ölkəsinin əhəmiyyətli müttəfiqinin mövqelərinin güclənməsi, Moskvanın da Yaxın Şərqdəki varlığını qarant altına almaqdadır. Ümumiyyətlə bu birlikdəlik bir sıra məqamlarla izah oluna bilər:

· ABŞ-ın Cənubi Qafqaz və Orta Asiyaya nüfuz etməyə çalışmasını hər iki ölkənin ortaq təhdid olaraq görmələri;

· NATO-nun şərqə doğru genişlənməsi;

· Xəzər enerji qaynaqlarından Qərb şirkətlərinin istifadəsi və üçüncü dövlətlərin bölgədə olmasını bu iki ölkənin arzulamamaları;

· Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində hər iki ölkənin münasibətləri;

· Xarici ölkə gəmilərinin İran körfəzində olmasına qarşı ortaq mövqe;

· Cənubi Qafqaz siyasətlərinində ortaq maraqlar (Güclü Azərbaycan istəməmələri və Ermənistan faktorundan istifadə kimi);

· Hər iki ölkənin xarici siyasətində yanacaq ehtiyatlarından siyasi alət kimi istifadə etmələri və bunu müəyyən məqamlarda təzyiq alətlərinə çevirmələri;

· Fələstin məsələsində ortaq mövqe;

· Suriya məsələsində vahid mövqe;

· Hər iki ölkənin müxtəlif səbələrdən olsa belə Yaxın Şərqdə güclü Türkiyə faktorunu qəbul etməməsi (Rusiyanın Cənubi Qafqaz və Orta Asiya faktoruna, İranın isə İslam və yaxın Şərq içində liderliyə iddialı olmasına görə);

Göründüyü kimi, İran Rusiya üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir.

Bütün bu məqamlar Rusiyada təzahür edən İslan sevgisinin başlıca məqamlarıdır. Amma bir məqamı da unutmaq olmaz: Sevgi hisslərlə bağlı anlayışdır, Moskva isə göz yaşlarına inanmır.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Sevr və Lozandan başlanan erməni yalanı

Amerika Birləşmiş Ştatları senatının qondarma erməni soyqırımınının tanınması ilə bağlı qətnaməni qəbul etməsi, bunun fonunda tez-tez Türkiyəyə qarşı yeni iqtisadi və hətta siyasi sanksiyaların qəbul edilməsi ilə bağlı təhdidlərin dilə gətirilməsi gələn ilin qardaş ölkə üçün o qədər də sakit keçməyəciyinin ilkin işartılarıdır. Ümumiyyətlə təkcə 2020-ci il deyil, yaxın 4-5 il Türkiyə üçün böyük sınaq müddəti olacaq, - desək, yanılmarıq. Və burada ən vacib, önəmli tərəfin Amerika olacağı da artıq məlum məsələdir. Bunun isə Lozandan, hətta Sevrdən başlanan bir əsrlik uzun bir yolu var. 
Amma bu məsələni aydınlaşdırmadan əvvəl məhz adlarını yuxarıda qeyd etdiyimiz şəhərlərin isimləri ilə tarixə keçən və nəticə etibarı ilə bugünki Türkiyə Cümhuriyyətinin elanı ilə nəticələnən Sevr və Lozan müqavilələri ilə bağlı məsələlərə retrospektiv-təhlili baxış sərgiləmək lazımdır. 
Ümumiyyətlə, diqqət etmisinizsə, 1923-cü ildə imzalanmış Lozan anlaşması ətrafında son illərdə ciddi fikir polemikaları…

Azərbaycan və Türk tarixinin gizlin qüvvəsi: ƏXİLİK - araşdırma

Türk Fütüvvət təşkilatı – Əxilik - Müslüman Türk Millətinin sosial-mədəni və sosial-iqtisadi həyatının şəkillənməsində, türk-islam vəhdəti ilə milli kimliyinin formalaşmasında son dərəcə əhəmiyyətli rol oynamış bir təşkilatın adıdır. Anadolu səlcuqlularının hakimiyyəti zamanı dövrün sosial-mədəni və sosial-iqtisadi şərtləri altında formalaşmışdır. Həqiqi məna və dərin anlamını mütəsəvviflərin (sufilərin) təsiri altında qazanan fütüvvətçiliklə qədim Türk mədəniyyəti dəyərlərinin sintezi, təşkilatın xarakterinin şəkillənməsində təsirli olub. Təqribən 500 il bu təşkilat Türk millətinin Ön Asiya və qismən də Yaxın Şərqdə sosial, iqtisadi, dini, əxlaqi, mədəni və siyasi həyatında vacib funksiyaları yerinə yetirib.

Kissencer əslində nə demək istədi...

Henri Kissencerin məlum son açıqlamasına, heç şübhəsiz ki bir çoxları münasibət bildirəcək. Bu fikiləri, nə zamansa ABŞ diplomatiyasının təməl daşlarından biri olan yaşlı və təcrübəli, ən əsası da məlumatlı birisinin öngörüləri və ya hazırlanmış ssenarinin bəzi detallarını ortaya qoymaqla, gələcəkdə baş verənlərə dünya ictimaiyyətini hazırlamaq istəyi kimi qəbul edənlərdən tutmuş, sadəcə yaşlı birisinin öz arzularını gerçəklik kimi təqdim etməyə cəhd göstərməsinə qədər müxtəlif yanaşmalara şahid ola biləcəyik.
Lakin istənilən halda deyilənlərə diqqət etmək gərəkir. Ən azından ona görə ki, bu tezislər, post-pandemiya dönəmində Yaxın Şərqdə nələrin baş verəcəyi ilə bağlı ciddi ipucları verməkdədir.